Kontrollü Navigasyon

17 Kasım 2017 Cuma günü Kadir Has Üniversitesi Cibali kampüsünde gerçekleştirilen "3. Blog Yazarları Çalıştayı"na izleyici olarak katıldım. "Blog kendini ifade etme ve birşeyleri değiştirebilme yeri" düşüncelerine katılıyoruz. Bu görüş dışında blog yazarları, kişisel web yayıncılığı yapıyorlar. Bu açıdan bakarak, "e-kitap ve blog içeriğinin yaşadığı benzer teknik sorunların" olabileceğini düşündüm. Evet. Sorunları tek tek not ettim.

Web'in içeriği özgürce modellemesine karşın sosyal medya uygulamalarının kontrollü görüntüleme davranışı göstermesi: Kontrollü navigasyon

Odak sorun şu: Sosyal medya uygulamalarının web sayfalarına -web'e karşı- gösterdiği kontrollü görüntüleme davranışları. Sosyal medya uygulamalarının görüntüleme davranışlarının temelinde "benden mümkün olduğunca ayrılma, daha fazla zaman geçir" ilkesine dayanmak var. Bu nedenle bir sosyal medya uygulamasından web sayfasına çıkış yapmak kontrollü olarak kullanıcıya zor gelecek bir davranış gösteriyor. Web sayfalarını kendi tarayıcıları (browser) üzerinden açmaktadırlar. Yani kullanıcı kontrollü bir web gezinmesi yapmakta. Her bir sosyal medya mobil uygulamasının tarayıcılarının artık kendi user-agent bilgilerinin varlığı ise başka özel bir durum.

Tam aksine özgür web ise açıldığınız bir sayfadan başka diğer sayfalar arasında gezinme (navigasyon), sörf yapma, özgür dünyada koşulsuz gezinme prensibi ile temellendirilmiş bir açık kaynak kodlu dünyaya sahiptir. Blog yazarlarının bir dönem "web'de çok konuşulur" olmasında yatan bu özgür dünya üzerinde herkesin olmasıydı diyebilirim. Fakat kendinden öğrenmeye inanan ve gerçekleştiren birisi olarak blog yazarları her zaman faydalı olacak içerikler üzerinde odaklaştıkça ölümsüz olacaktır.

İnsanların çevrimiçi en çok vakit geçirdikleri sosyal medya uygulamaları içerisinden blog yazılarının;

1. Okunmadan sadece "like" aldıklarının farkında. Çünkü gerçekten yazının okunması için insana bir takım -caydırıcı olabilecek- uyarıları onaylamasını istemektedir. Bu durum hemen okuma alışkanlığı engellemektedir.
2. Blog sayfalarının özellikle reklam almalarından dolayı veya ağır script, css ve diğer alt yapı kodlamalarının getirdiği yükten dolayı açılma süresi uzamaktadır. Bir de buna kontrollü geciktirmeler de eklendiğinde insanın okuma serüveni başlamadan bitiyor. Sosyal medya tarayıcısının içerisinde JS-eokuyucu ile e-kitap içeriği görüntülemek bile sorunlu.
3. Bazı blog sayfasının sade arayüzü ve okunabilir özellikleri (yazı fontu büyüklüğü, background rengi vb.) olmayışı nedeniyle insan gözüne rahat okuma sağlayamaması da web yayıncılığı yapan blog yazarlarının hatası. Bununla birlikte tam okuma yapacakken yazıları büyülteceğiniz bir butonu dahi sosyal medya tarayıcısı vermiyor. Ne yapacaksınız? Kapatacaksınız tarayıcıyı. (İpucu: Bazı sosyal medya uygulamaları tarayıcılarındaki paylaşım butonlarında "Okuma Listesine Ekle" adında buton ile o zaman okuyamazsanız bie sonrasında mobil cihazınızın default tarayıcısından yazıyı okuyabilirsiniz.)
4. "Eşim e-kitabını neden bu sosyal medya içerisinden cihazıma indiremiyorum?" demesinin üzerinden sadece dört yıl geçti. Halen düzenli bir web sayfası okumuyor sosyal medyadan!
5. Teknolojiye hakim tam dijital okur-yazar olan blog yazarı için okuma sonrası altını çizme, yorum yazma gibi "etkileşimler" çok önemli. Fakat özellikle yorum gibi önemli geri bildirimlerin blog sayfasında yapılamaması ve bu nedenle sosyal medya üzerinde yorum yazılması durumu blogun düşünceyi tartışma ruhunu bitiriyor. 
6. Blog okuyanlar "blog e-posta üyeliğini" kullanmaktadır. Sosyal medya okuma deneyimini yükseltmek gibi bir misyonu olmadığı için "bu bloğu her zaman okumak için üye ol" gibi bir seçenek de sunmuyor. 
7. Yorumların farklı sosyal medyalarda kalması ise blog yazarlarını ister istemez bir anlamda çoklu (multi channel) sosyal medya platformlarını kullanmasına neden oluyor. Bu durum ise yazmanın dışında özel bir zaman gerektiriyor.
8. Bilhassa günümüzde gençler tarafından URL görüntülemeyen sosyal medya uygulamaları, gençlerin de blog deneyimini neredeyse yok ediyor. Okuma alışkanlığını tetikleyecek bir davranışta bulunmuyorlar. Mecburlar mı? Elbette hayır. Düşündürücü!..
9. Webin karşısındaki bu yeni okuma deneyimi sunmayı amaçlamayan görüntüleme davranışı, "insanların okumaya olan ilgisini" köreltmektedir. Bir tasarım ve yazılımcı olarak suçu çoğunlukta aramak uğrayacağım en son duraktır.

Blog üzerine odaklı "Medium" uygulamasının ücretli davranışa yönelmesi de ileride Türkçe içerikli nitelikli yazılara ulaşamamasına yol açacaktır.

Blog içeriği, değişen deneyimlerle "yeniden keşfedilmiş"dir. Vblog (video blog) yeni bir format olmamakla birlikte yeni bir tekrardır. Çalıştay'da konuşulan ve içerik olarak çok daha zahmetli bir üretim işidir. "Text içerik" ile karşılaştırıldığında daha fazla MB ve daha fazla "şeyler" istemektedir. Üzerine tartışılmalıdır.

Çalıştayın bizden yana çıktısı

E-kitap içeriğinin yeni web yayıncılık anlayışı ile sadece okuma sistemlerinin dışında tarayıcılar üzerinden okunması için çalışmalar sürmektedir. Fakat bu maddeler e-kitabın geniş kitlelere ulaşmasında engel yaratmaktadır. Blogların kapanması ile gelen arşivleme sorunu ise çok önemli. Burada EPUB3 formatın devreye gireceğini düşünüyorum. Ayrıca özgür web'in nasıl bir gelişim göstereceğini hayal ettirecek "okuma deneyimine odaklı yeni format tasarımların" üzerinde çalışılması gereklidir.

Çalıştay'ın kapanış oturumunda 10'dan fazla blog yazarını dinledim ve özel notlar aldım. Sadece bir yazar "kendi sorunlarımıza odaklı çalışmalıyız" konusunda oldukça tutkulu bir önermede bulundu. Diğer iki blog yazarı da -aslında çok da tutkulu gözükmeden- bu fikri destekledi. Çoğunluk ortak bir platformda olmaktansa "bu iş bireyseldir, öylesi kalmak daha doğru olacaktır" görüşündeydi. Bu yüzden bugüne kadar sürekli bir iletişime geçmemişlerdi. 

Unutmamak gerekir ki, her yüzyıldaki yenilikler (inovasyon) "kendi sorunlarına odaklanan kişiler" tarafından üretilmiştir.

Blog Yazarları Sınıflaması

Ayrıca notlarım üzerine çalıştaya katılan "Blog Yazarları Sınıflaması"nı ilgilenenlere sunmak istedim.

1) Eğitime, kendinden öğrenmeye inanan ve paylaşıma açık bir blog yazarı için web analiz verilerine bakmıyor. Onun için bir kişinin okuması ve fayda sağlaması çok değerli. Ayrıca hakim olduğu bir konuda yazdığı için daha ayrıntılı bilgi için yazarı arayanlar oluyor ve danışmanlık hizmeti verebiliyor.

2) Teknolojiye hakim tam dijital okur-yazar olan blogger ise web analiz sonuçlarının ne anlama geldiği konusunda daha bilinçli ama az değil daha çok tıklanmaya önem veriyor. Bu nedenle gündem ve eleştirel yazılara odaklanabiliyor. Genelde teknolojik konularda yazıyorlar. Blog sayfası üzerinde etkileşime önem verdiği için kendi bloğunu bir de Medium üzerinde paylaşabiliyor.

3) Günlük gibi farklı konularda yazabilen blogger ise beğeniye, web analiz sonuçlarına önem veriyor. Hatta VBlog yapmaya bile eğilimli ve bu zahmete girebiliyor.

4) Eleğini duvara asmış ve artık üzerindeki deneyimi paylaşmak isteyen yeni blog yazarları. Yaşları genelde 40 ve üzeri. Bu yazarlar web yayıncılığı konusunda teknik desteğe ve bilgilendirilmeye açlar. Diğer yazarlara göre daha özverili, daha açık.

N. Erhan Üzümcü

Sanat Yönetmeni ve EPUB3 Developer

Telif Haklarında DRM Kullanımı ve Önerilen EPUB LCP Hakkında

EPUB LCP (Lightweight Content Protection) tanımının 2012 yılında ortaya konulduğu (1) IDPF çalışmasından bazı önemli notları derleyerek hazırladığımız bu yazımızda, konuyla ilgili kendi çalışmalarımızından da bahsedeceğiz. Öncelikle EPUB format için neden "Hafif İçerik Koruması" (Lightweight) düşünülmesi konusunda kaynakta yazılanlara dikkat çekmek istiyoruz.


DRM nedir?

Dijital Haklar Yönetimi (DRM) 1990'ların sonlarında ticari e-kitap piyasasının başından beri bazı formatlarda kullanılmaktadır. DRM tanımı değişik kaynaklara göre biraz farklılık gösterse de; dağıtımdan önce e-kitap içeriğinin şifrelenmesi ve bu şifrelemenin çözülerek okuma yapılmasını sağlayan özel cihaz donanımı-yazılımı gerektiren teknoloji olarak tanımlanabilinir.


DRM sorunları nelerdir?

IDPF'e göre standart bir DRM olmayışı nedeniyle farklı e-kitap perakendecileri (dağıtıcıları) pazarda bir parçalanma yaşamaktadırlar. Büyük yayıncılar e-kitap dağıtım anlaşmalarında DRM kullanmaya devam edeceklerdir. Yalnız DRM kullanarak korsanlığın önüne geçilir konusunda sorular, kaygılar halen devam etmektedir. Çünkü DRM (ağır koruma) korsanlığı önleyememiş olduğu konusunda sorular vardır.

DRM kullanmanın e-kitap pazarı ve insanların dijital okuma deneyimi üzerinde çeşitli etkileri vardır. Fakat bu etkilerin ne kadar olduğunu ölçmek son derece zordur. Yalnız kesinlikle bilinen bir şey vardır: DRM sayesinde bugüne kadar sadece istenen cihaza sahip olanlar e-kitap okuma deneyimi yaşamışlardır.

DRM varlığı ile iş geliştirmek zordur. Çünkü pazar, dağıtım teknolojisi ve kullanıcının sahip olması gerekli özel cihazın var olması ile sınırlıdır. Yani özgür bir gelişim sürecine hiçbir zaman sahip değildir.

Ayrıca DRM maliyetli bir teknolojidir. Genellikle de bu maliyet içerik dağıtıcılarına ve okuyuculara aktarılır. Bu durumda e-kitap fiyatlarının artmasına neden olmaktadır. Dağıtıcılar ve okuyucular tarafından doğrudan faydası olmayan DRM için yüksek ücretlerin ödenmesi son derece isteksiz ve anlaşılır birşey değildir. Pahallı olmasının yanı sıra okuma deneyiminin gelişmesine engel olabilmekte; ücretli içerik iş modellerinde tüketiciler tarafından direncin oluşmasına neden olmaktadır.

Okuma deneyimi konusu, Türkiye'de yaptığımız araştırmalarımızda öne çıkan en birincil konudur. Okuyucular bilhassa javascript destekli interaktif etkileşime sahip EPUB3 format kitaplarla okuma yapmak istemektedir. Oysa ticari metinsel kitaplarda dahi ağır DRM kullanmaktan kaynaklı okuyucuya basit olarak bazı etkileşimler sunulamamaktadır. Bundan dolayı okuyucu gözünde baskılı kitap ile bir fark bulunmamaktadır.


DRM karşısına neden "Hafif İçerik Koruma" (EPUB LCP) düşüncesi koyuluyor?

IDPF'in belirtiği gibi EPUB formatın daha çapraz medya dostu ve erişilebilir olması gerekmektedir. Bazı ticari ve geçici belge dağıtımı gibi türler için PDF gibi şifrelenen hafif içerik korumasının kullanılması önem taşıyacaktır. Kaldı ki son yıllarda az da olsa gittikçe artan e-okuma oranları ağır DRM kullanımına karşı yayıncılar arasında farkındalık artmaktadır. DRM olmadan da daha iyi sonuçlar elde edilebileceği görüşü yayılmaktadır.

DRM karşında EPUB LCP (Lightweight Content Protection) hafif içerik korumasının kullanımını teşvik etmek amacıyla aşağıdaki noktalara IDPF tarafından dikkat çekilmektedir:

1) Standart bir e-kitap içerik korumasının (kaldı ki W3C ile birlikte yapılan evlilikteki temel konu budur) geliştirilmesi, kullanım kolaylığı ve dijital okuma deneyiminin genişlemesini teşvik edecektir.

2) Makul bir seviyede kullanım kısıtlaması sunan bir hafif DRM tanımlamak mümkündür.

3) Ağır DRM daha yaygın olarak kütüphane, perakende dağıtım yapmadan içerik okutan iş modelleri için yararlı olduğu kabul edilmektedir. Birinci maddedeki nedenlerden dolayı belirtilen bu modellerde de standart bir DRM kullanmak yararlı olacaktır.

4) PDF mutlak bir DRM olarak kabul edilmese de görüntüleme ve yazdırma gibi özelliklerin şifreleme ile kısıtlanması önemli bir özelliktir. Bu özelliğin EPUB formatta da olacak olması kurumsal döküman dağıtım senaryolarında PDF'den EPUB formata geçiş yapmayı kolaylaştıracaktır. Yetkisiz kullanımlara karşı EPUB formatın içeriği gösterilmeyecek, korunacak olması içerik yazarlarının yeteneğini de geliştirecektir.

Bu makaleden ilham alınarak TEYTAG tarafından üretilen şifreli EPUB3 format örneği yayıncılara ve konuyla ilgilenenlere güzel bir deneyim örneği oluşturacaktır kanısındayız. (2)


EPUB LCP (Lightweight Content Protection) nedir?

Kaynak belgede IDPF, EPUB LCP için GiantSteps firmasını önerdiği teknolojiyi üç ana başlıkta derlemektedir: Uygulama, kullanıcı deneyimi ve etki.

Uygulama: Ağır DRM kullanımına göre maliyeti oldukça düşüktür.

Kullanıcı deneyimi: EPUB içeriği ve kullanıcı arasında beklenen etkileşimi kısıtlamaz. İnternet bağlantısı olmadığında bile sorunsuz şekilde çalışır. Dağıtıcı faaliyetine son verse bile EPUB format içerik halen okunmaktadır.

Etki: Minimal seviyede müdahaleci olduğundan etkisi olumlu anlamda yüksektir. Kullanıcıya bildirimde bulunmaksızın aşırı raporlama yapabilen ağır DRM gibi bir özelliği olmamalıdır. Kullanıcı cihazının güvenliğini ve bütünlüğünü tehlikeye atmamalıdır.

Belirli bir seviyede koruma sağlayacak olan EPUB LCP, başta Amerika olmak üzere birçok ülkede yürürlüğe giren Anti-Sahtecilik Ticaret Anlaşması (ACTA) yani dolandırıcılık önleme yasasının avantajlarından yaralanmaktadır. EPUB LCB gereksinimleri gibi daha detaylı bilgi ve kullanım senaryoları için kaynak belgeyi okumanızı tavsiye ederiz.




Kaynak: 1) http://idpf.org/epub-content-protection
2) http://teytagblog.blogspot.com.tr/2013/08/kullanc-sifreli-epub3-format-gunluk.html

EPUB 3 Test Kitapları: TESTET

TESTET adlı sayfadaki EPUB format dijital kitaplar, TEYTAG (Türkiye Elektronik Yayıncılık Tasarım ve Araştırma Grubu) hazırlanmış test amaçlı belgelerdir. EPUB format odaklı dijital yayıncılık yapmak isteyen yayıncılar, tasarımcılar, yazılımcılar, öğretim kurumları veya dijital kitap okuyan/okumak isteyenler ücretsiz test kitaplarımızdan kolayca faydalanabilir. Kullandığınız kişisel bir eReader cihazın/aplikasyonun ya da kurumsal yatırım yapmak istediğiniz okuma sistemlerinin (Reading System) EPUB format görüntüleme performanslarını ve interaktif davranışlarını önceden bu test kitaplar ile ölçümleyebilirsiniz. Böylece ne kadar kaliteli e-okuma deneyimi yaşadığınızı, teknik olarak güncel bir sisteme sahip olup olmadığınızı test ederek; yanlış yatırımdan dolayı zaman ve para kaybetmemiş olursunuz. Daha ayrıntılı bilgi ve danışmanlık için e-posta adresimize soru ve isteklerinizi iletebilirsiniz. Dijital kitaplar EPUB3 standartlarına uygun olarak hazırlanmış ve EPUB-CHECKED testlerinden geçmiştir. Hata ve uyarı içermemektedir.

OPEN: TESTET WEB SAYFASINI AÇ


TEYTAG ücretsiz test kitaplarından ikisini aşağıda gösterilmiştir.

DOWNLOAD

DOWNLOAD

E-Kitap anketi monitörü

22 Ağustos 2012 tarihinde TEYTAG (Türkiye Elektronik Yayıncılık Tasarım ve Araştırma Grubu) tarafından başlatılan on-line (30 Ocak 2014 tarihi itibariyle) 891. gününde sonlandırılmıştır. Yurtiçi ve yurtdışından anketimize katılan 1278 kişiye çok teşekkür ederiz.

Ankete katılanlar, anketin en son bölümünde e-posta adreslerini yazdıkları takdirde kendilerine otomatik olarak (TEYTAG tarafından hazırlanan) EPUB3 format hediye e-kitap gönderilmiştir. Bu hediye EPUB3 format e-kitap "fixed-layout" ve son iki aydır "reflowable" olmak üzere iki farklı özellikte paylaşılmıştır. Tabloların üzerine mouse ile geldiğinizde verileri görebilirsiniz. Anket sonlanana kadar temel bir bilgi takibi için bu sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Daha ayrıntılı bilgiler anket bitiminde hazırlanacak e-kitap ile sunulacaktır.

Demografik Durum

Düzenli olarak günlük, blog veya makale yazıyor musunuz?

Hiç e-kitap okudunuz mu?

EPUB 3 Erişilebilirlik Kılavuzu

IDPF üyesi Matt Garrish tarafından özenle hazırlanan "EPUB3 Erişilebilirlik Kılavuzu", ePub3 (reflowable) format dijital kitap olarak ücretsiz indirim linki yakın zamanda yayınlandı. Bu kılavuz ePub3 format oluşturma konusunda sizlere rehberlik edecek en kapsamlı çalışma. Bu nedenle Sayın Matt Garrish ve ekibine teşekkür ediyoruz.

Kılavuzdan altını çizdiğimiz satırlar

Kılavuzdaki örnek kodlamalarda HTML5 kullanımı ePub3 formatta çok önem taşımaktadır.

Bu kılavuz, ePub3 format hazırlama konusunda teknik konulara açıklık getiriyor. Daha çok IDPF standartlarına uygun uygulama programı hazırlayanlara hitap etmektedir. Fakat açık kaynak kodlama, XML tekniği ile uğraşanlar için de ePub3 format konusunda -bizce- başucu kaynak dijital kitap olduğunu vurgulamak isteriz. Kılavuzun önsözünde belirtildiği gibi bu dijital kitap, Matt Garrish ve Markus Gyling tarafından hazırlanmış "EPUB3 Best Practise" dijital kitabının bir bölümünün çok daha genişletilerek hazırlanmış halidir. ePub3 semantik sözlüğü (vocabulary) ve örnek kodlamaları ile standartlar açıkca ve net bir dille yazılmıştır. Konu ile ilgilenenler yazımızın sonundaki Linkler başlığı altındaki IDPF linkinden ePub3 format dijital kılavuzu ücretsiz indirebilirler.

Kılavuzda epub:type semantik dili örneklemelerle net bir şekilde anlatılmaktadır. Bugüne kadar web üzerinden yayınlanan semantik standartlarını takip etmeye çalışırken, böyle bir kılavuzun yayınlanması çok iyi oldu. iBooks içerisinden arama yaparak istediğimiz konuya off-line ulaşabiliyoruz. Ayrıca SVG, CSS kullanımı, FXL (fixed layout), Media Overlays, Metadata, Text-to-Speech, Scripted başlıklarında kaynak bilgiler, bu kılavuzu başucu yapmaya yetmektedir.

ePub3 format konusunda daha genel kapsamlı bir rehber isterseniz "EPUB3 Best Practise" adlı ePub3 format dijital kitabını yazımızın sonundaki O'Reilly linkinden satın alabilirsiniz. Bu arada O'Reilly ePub format dijital kitaplarının DRM'siz olduğunu hatırlatalım. 

IDPF EPUB Accessibility Forum

ePub3 format ve erişebilirlik konusundaki standartlar hakkında, soru sormak veya cevapları okumak için "IDPF EPUB Accessibility Forum" adresine girip; 24 saatlik geçici bir şifre alarak foruma katılabilirsiniz. Çok geçmeden Matt Garrish veya diğer ilgili kişiler tarafınızdan sorularınız cevaplanıyor. Elektronik yayıncılık sektörünün teknik konularda gelişmesi için çok verimli bir forum olduğunu söyleyebiliriz.

Open IDPF EPUB Accessibility Forum

Ayrıca yine IDPF tarafından sunulan "EPUB3 Forum" adresinde ePub3 format hakkındaki güncel başlıkları takip edebilirsiniz.

Open IDPF EPUB 3 Forum

Ülkemizde de benzer bir forum, Türkiye Yayıncılar Birliği tarafından "Dijital Yayıncılık Forumu" adıyla hazırlandı. Deneyim ve tecrübelerimizi paylaşmak için TEYTAG olarak bu foruma üye olduk. Fakat bir yılı aşan bir süredir hayata geçemedi. Nedenini bilemiyoruz.

Linkler

EPUB3 Erişilebilirlik Rehberi'ni web üzerinden okumak için tıklayınız.

DOWNLOAD

OPEN O'REILLY

epubs magazine

Use left and right arrow on your keyboard for read. OPEN FULLPAGE

e-Kitap tanıtımında paylaşım: Atom kullanımı

Yazar için iyi bir kitap yazmak ne kadar sancılı bir süreç ise yayıncının da bu e-kitabı pazarlaması oldukça zordur. Hele ki web üzerinden -hayli kalabalık bir pazardan- e-kitap satışı yapmak, satış fırsatlarını en iyi pazarlama stratejileri ile kurgulamak daha da zordur.(1) Aslında zor demeyelim de; teknolojik bir ilgiye sahip olmak gerekiyor. Neden mi?

e-Kitap, tüm dünyada artık bilinen bir olgu. Bunun nedenlerinden biri de, bir web sitesi aracılığıyla (teknolojiyi iyi kullandığınız oranda) ulaşabileceğiniz müşteri sayınızın sizin elinizde olması. Ve tüm dünyaya satabilmeniz. Ayrıca bir düşünün: Kitap dükkanı açacaksınız. Dükkanın semti, büyüklüğü veya sokağın köşesinde mi gibi bir sürü zincirleme konu ile ilgilenmiyorsunuz. Sadece internette bir dükkanınız var!

Bir web sitesine sahip olmak yayıncılık veya satıcılar için yeterli değil elbette. Teknolojiye ilgi duymak ve enstrumanlarını iyi kullanmak çok önemlidir. Bir dijital kütüphane için de aynı şeyler geçerlidir. Satışın olabilmesi için tanıtımın, arşivlemenin ve en önemlisi "paylaşma" materyallerinin oluşturulması acil konulardan biridir. Sosyal medyanın dünyada bu kadar ilgi duyulması ve kitlesinin oluşmasının altında yatan bu "paylaşım duygusunun" varolmasıdır. Hayat paylaşınca güzel!.. Reklam sloganlarında bile paylaşım olgusu artık kullanılıyor.

Ülkemizde e-kitap satışı yapan web sitelerini ziyaret ettiğinizde, satılan ürünlerin tanıtımı ve okurlar tarafından RSS okuyuclarda kolay takip edilebilmesi için RSS (Atom) pek kullanılmamaktadır. Bu bir eksiklik. Çünkü RSS kaynaklı haber okuyucu siteleri veya aplikasyonları ilgi görmekte ve bu ilginin nedeni ise RSS kaynaklarının kullanımının yazılımcılara getirdiği kolay ve rahat, özgür kullanımıdır. Sosyal medyayı arka planda besleyen de XML tabanlı RSS kaynaklarıdır. Bu bilinç ile idefix, O"Reilly, Smashwords, iTunesStore, Amazon gibi markalar RSS kaynakları kullanmaktadır.

Reeder RSS okuyucu aplikasyonundaki örneklere bakalım:

idefix

O"Reilly

Smashwords

iTunesStore

Amazon

Paylaşımda RSS kullanımı avantajları

Her bir e-kitap için yeni bir web sayfası yapmak zahmetli ve masraflı olabilir. Oysa iyi ve bilinçli tasarlanmış bir XML RSS belgesi ile bu işi yapabilmek ve herkesle rahatlıkla paylaşabilmek büyük avantajlar sağlar. Okuyucular satış web sitesine her gün bakamayabilir; fakat RSS okuyucu kullanıyor ise sitenizden vereceğiniz RSS linki ile onların güncel bilgileri okumasını sağlayabilirsiniz. Ücretsiz RSS üyeliği, yurtdışındaki birçok markanın pazarlanmasında hayat kaynağıdır.

Dezavantajları

O'Reilly tarafından ortaya atılan bir sorunda(1), RSS içeriklerindeki e-kitap özetinin uzunluğunun dezavantajları üzerinde durulmaktadır. Arama motorlarında ve diğer RSS okuyucularda bir e-kitabın satılması veya ilgi çekmesi, okuyucuya verilen özet ile ilişkilendirilmektedir. Hatta bu özetlerin uzunluğu, e-kitabın okunmadan içerik hırsızlığına yol açabileceği tartışılmaktadır. Bu nedenle yukarıda ekran görüntüsü olan resimde de göreceğiniz gibi e-kitap özeti kullanmamaktadır.

---

Peki bu RSS içerikleri bir e-kitap için yeterli bilgiye sahip midir? Bu konuda RSS kaynağı aynı zamanda bir database (arşiv) görevi görmesi gerekmiyor mu?

---

TEYTAG tydFeed çalışması

TEYTAG bu sorulara cevap verebilmek için TEYİD projesi altında tydFeed adı altında geçen ay bir çalışmayı bitirdi.(2) Birçok ünlü markanın RSS verilerinin XML yapıları incelendi. Okuyucunun görmesi gereken bilgiler ve yayıncının kullanması gereken bilgiler olarak yeni bir XML Atom yapısı geliştirdi. Atom belge standartlarına uygun olarak geliştirilen XML yapı, e-kitabın kapak tasarımını yapan tasarımcıdan, editörlüğünü yapana kadar çok geniş bir "database" skalasını kullandı. DBOOKMARKS olarak bizde bu yapıyı kullanarak, kendi tasarımımızda aşağıda gördüğünüz atom belgesini ürettik. tydFeed calışması hakkında daha ayrıntılı teknik bilgi için teyid proje sayfasını ziyaret edebilirsiniz.

iPad Google Reeder üzerinden DBOOKMARKS tydFeed ekran görüntüsü
Grafik tasarım olarak yukarıdaki örneklerden farklı ve daha açıklamalı bilgiye sahip... QR code kullanımı ile diğer mobil cihazlar içinde hızlı ve pratik paylaşım!

Reeder üzerinden DBOOKMARKS tydFeed ekran görüntüsü (alternatif tasarım)

---

Referanslar: 
1) http://thefutureofpublishing.com/2012/09/is-metadata-magic/
2) http://code.google.com/p/teyid/wiki/tydFEED

e-Kitap anketine katılın! e-Kitap kazanın!

22 Ağustos 2012 tarihinde başlayan e-kitap anketimiz, 30 Ocak 2015 tarihinde 1278 kişinin katılımıyla sonlandırılmıştır. 891 gün süren on-line anketimize görüş bildiren herkese teşekkür ederiz.


OPEN: E-Kitap anketi monitörü

Sahibinden satılık e-kitap okuyucu

Hatta ögretmenden... Evet öğretmenden satılık e-kitap okuyucu! Yaklaşık olarak bir ayda artan ikinci el e-kitap okuyucu satışları dikkatimizi çekmeye başlamıştı. Google Alert hizmetinden aldığımız konu hakkındaki uyarı e-postaları ve yurtdışındaki benzer haberlerin sıklığı, bize bu yazıyı yazmaya yöneltti. Öncelikle ana sorunu belirtmekte fayda var.

E-kitap okuma deneyiminin kalitesi
TEYİD ile birlikte çalıştığımız ortak çalışmalarda, gerekse yurtdışı haber kaynaklarında ve en önemlisi Türkiye'deki twitter kullanıcılarının yazdıklarından çıkardığımız ana sorun "e-kitap okuma deneyiminin kalitesi"dir. İkinci el e-kitap okuyucu satışlarının artması ve bunu tetikleyen nedenler, sorunu iyice kaşımaktadır. Matt Garrish "What is EPUB 3?" adlı kitabında bu konuya değinmekte ve bir an önce kitap severlerin ePub 3 format e-kitaplar ile tanışarak, gerçek e-kitap okuma deneyimi yaşamalarını gerektiğini yazmıştır. Konuyla ilgilenenlerin ve yayıncıların bu kitabı okumalarını öneriyoruz.

Türkiye'deki ikinci el satışları
Konuyu ulusal gözlemlerimizden giriş yaparak; 16 Ağustos 2012 Perşembe günü göz attığımız e-ticaret sitelerinin(1-4) sayfalarındaki verileri paylaşmak istiyoruz. Satılık 39 adet, ikinci el 66 adet e-kitap okuyucu ile karşılaştık. E-ticaretteki bu adetleri Türkiye nüfusuna göre hayal edip, kıyasladığınızda satış adetlerinin ne kadar da düşük olduğunu düşünüyoruz hemen...



Aşağıdaki grafikte dağılımını gördüğünüz e-kitap okuyucuların hemen hemen hepsi çapraz platformlara sahip. Yani Sony, Kobo, Kindle vs. gibi bilinen markalar kendi platformları üzerinden satış yapmakta; kendi cihazlarında özel DRM kullanmaktadır. Peki teknik özellikleri açısından iyi olan bu e-kitap okuyucular neden satılıyor? Acaba ePub 3 formatı tam olarak desteklemedikleri için mi? Yoksa ePub standartlarına uygunlukları olmadığı için mi?



Neden ikinci el satışları artıyor?
Türkiye'de yaşanan tablo bu. Kitap severler, e-kitap okuma deneyimi yaşamak isteyenler acaba hüsranla mı başbaşa kalıyorlar? Daha ilk denemelerinde kağıt kokusunu mu özlüyorlar? Gerçi bahane bulmak kolaydır. Gözlemlerimize dayanarak, ikinci el satışların altında yatan nedenleri "e-kitap okuma deneyiminin kalitesi" çevçevesinde sıralamak istiyoruz.

1) DRM'in getirdiği kısıtlamalar: Platforma uygun DRM'li kitapların satın alınması ve okunması konusunda ülke sınırlaması (root) getirilmesi ve Türkiye'den özgürce kitap alımı yapılamaması...

2) IDPF standartlarına uygunluk problemleri: ePub format içerisinden link ile web adrese açılma, mail gönderebilme gibi cihaz davranışları IDPF tarafından standart olarak görülmektedir. Oysa cihazların çoğu bu görevi yerine getirememektedir. Bu sorun, öncelikle DRM'den kaynaklanmaktadır. İkinci olarak da birçok cihazda browser desteğinin olmaması.

3) ePub 3 desteği olmayışı: Bu cihazların çoğu ePub 3 formatı tam anlamıyla desteklememektedir. Böylece kitap severler düz metinden başka birseyle karşılaşmamakta; baskılı bir kitap ile e-kitap arasında çok anlamlı fark görememektedirler.

4) PDF formatın geçerliliği: IDPF ePub formatın PDF'e göre daha üstün olabilmesi için ePub 3 formatı geliştirmiştir. Fakat dünyada olduğu gibi Türkiye'de PDF daha geçerli bir format olarak algılanmaktadır. (Kültür ve Turizm Bakanlığımızın e-Kitap sayfasında dahi PDF format e-Kitap olarak sunulmaktadır) Oysa düşük teknik performansa sahip e-kitap okuyucularda PDF belgenin render edilmesi -yani okunabilmesi- çok güçtür. Kaldı ki çok sayfalı PDF belgeler tabletlerde bile problem çıkarabilmektedir. Bundan dolayıdır ki okur bu problemi hissetmekte, laptop ya da tabletlere yönelme ihtiyacı duymaktadır.

"Bu nedenler, e-kitap okuma deneyiminin ülkemizde tam anlamıyla yaşanmadığı göstermekte ve ülkemizde olduğu gibi dünyada da insanların tabletlere olan ilgisini artırmaktadır" diyebiliriz.

Tabletlere ilgi artıyor. Bu bir tehlike midir?
Tabletlere kıyasla e-kitap okuyucuların performanslarının düşük olması, okur beklentilerini karşılayamaması tabletlerin satışını hızlandırmaktadır. Yapılan araştırmalar(6) göstermektedir ki; çok yakında tabletler e-kitap okuyucuları toza dumana boğacaktır. Tabletlerde görülen fiyat düşürme politikaları konuya daha da ivme kazandırmaktadır.(5) Peki tehlike bunun neresinde? Yapılan birçok araştırmalarda tabletlerde kitap okuma oranının düşük olduğu görülmektedir. Tabletler, daha kabiliyetli oldukları için okurların ilgisini dağıtarak; birden fazla şeyle (mail bakma, oyun oynama, sörf yapma) ilgilenmelerini sağlamaktadır. Bu durumda e-kitap okuma oranını düşürmektedir. Her geçen gün e-kitap okuyuculardan teknolojik olarak daha çok gelişmekte olan ve adeta laptoplar ile yarışır hale gelen tabletlerde durum böyle iken; e-kitap okuyucular sanki gelişimlerini tamamlamış gibi gözükmektedir.

Mayıs ayından bu yana e-kitap okuma ile ilgili veriler, rakamlar, oranlar yavaşlamaya girmiştir. Haber veya blogları daha dikkatli irdelerseniz bu sonucu sizlerde görebilirsiniz.

Neler yapabiliriz?
Tabletlerin daha cazip olduğunu biliyoruz. Kaldı ki bir sürü e-kitap okuma platformunun aplikasyonları tabletler için hazır ve çoğu ücretsiz... Korsanlık sayesinde okunacak birşeyler de bulunuyor. Ha EPUB ha PDF... Dünyadaki her ülke kendi pazarı ile ilgili bu konuya karşı yeni stratejiler geliştiriyor. Ülkemizdeki sorun baskılı kitap okuma alışkanlığından başladığı için durum daha farklı. Kitap alışkanlığı çok çok düşük olan ülke insanımıza "e-kitap okuma deneyimini" yaşatmaya çalışmalıyız. Bunun için;

Yayıncılığımız ePub 3 ile bir an önce tanışmalı. 
Farklı ürünler üretilerek, insanımızın kanısı ve okuma alışkanlığını kırma yönünde çalışmalar yapılmalıdır. Güzel ve anlamlı şeyleri hiçbirimiz geri çevirmeyiz.

TürkMalı bir e-kitap okuyucuya ihtiyacımız var.
İçerisinde Türkçe sözlük barındıran, her türlü interaktiviteye cevap verebilen, IDPF standartlarına uygun... Çareyi el oğlunda arar isek, yabancı markaların bize direttiği, yaşattığı özgürlüğü yaşarız. Her konuda olduğu gibi bu konuda da tam bağımsızlık önemli...

Halka açık bir platform kurulmalı: Ulusal Dijital Halk Kütüphanesi
İçeriklerin zenginleşmesi, insanımızın farklı konularda beslenmesi için üniversitelerin bir araya gelip ortak bir ulusal dijital platform oluşturmaları gerekiyor. Halka açık olacak bu platformda, ücretsiz e-kitap okuma ve paylaşım sağlanmalı, sektörün farkındalığı ve gelişimi hızlandırılmalı, insanımızı korsan okuma esaretinden kurtarıp; ePub format ile tanıştırıp, doğru ve güvenilir kaynaklar DRM'siz olarak sunulmalıdır. Bu platforma yazarlarımızın hiçbir hak talep etmeden eserlerini bağışlamaları çok anlamlı bir davranış olacaktır. Ayrıca, kendi yayınlarını ücretsiz yayınlamak isteyenlerin de başvuracakları ilk adres olacak olan Ulusal Dijital Halk Kütüphanesi, ulusal bir arama motoru görevi de görerek; dijital öğretimde ana havuz görevi görecektir.

e-Kitap sadece ticari bir araç olarak görülürse "-hala binde dört oranlarında olduğumuzu" söylemekten kendimizi alıkoyamayacağımızı bilmeliyiz.

Elbette bunlar kesin çözüm değil ama; sağlıklı bir başlangıç olarak tartışılabilir ve hızla uygulanabilinir.

---

Referanslar: 
1) http://www.sahibinden.com/kitap-dergi-film-e-kitap-okuyucu?a53290=473628
2) http://www.gittigidiyor.com/arama/?k=ekitap%20okuyucu
3) http://www.hepsiburada.com/liste/department.aspx?categoryId=15043649&sc=32&dt=3
4) http://www.sanalpazar.com/urunalin__fcrtr=ekitap-20okuyucu][1opr=O][12el=2__of__ot__s0
5) http://www.forbes.com/sites/jeremygreenfield/2012/08/14/the-new-tablet-reality-for-e-books-will-readers-read-less/
6) http://www.digitalbookworld.com/2012/kindle-fire-surpasses-ipad-among-e-book-readers-survey-says/

TEYİD projesi ile ilk "Hafif Korumalı ePub" format kitabımızı ürettik.

TEYTAG tarafından tasarlanan ve geliştirilen TEYİD projesi ile IDPF gereksinimlerine cevap veren ilk "Hafif Korumalı ePub" format kitabımızı ürettik. tyd belgesi ve EPİD kodu kullanılarak şifrelenen kitabımızın performansında okuyuculara hernagi bir kısatlama getirilmedi. Okuyucular, kitap içerisindeki linklerden, e-posta adreslerinden yararlanarak her türlü temel aktiviteyi gerçekleştirdiler. İzinsiz format değişikliğini önleyen TEYİD projesi geliştirme çalışmalarına devam ediliyor. 


TEYİD Projesi hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için http://code.google.com/p/teyid/wiki/tyd_Giris sayfasını ziyaret edebilirsiniz. Ayrıca projenin çalışmalarını görebilmek için tıklayınız.

EPID : ePub format içerisinde "benzersiz tanımlayıcı"

ePub format açık kaynak kodlu XML bir yapıya sahiptir. Yani mülkiyet sorunu yoktur. XML yapısını çok iyi biliyor iseniz herhangi bir editor programda ePub format üretebilirsiniz. Kod yazmak amaçlı kullanılan TextMate, Notepad gibi editör programlarda otomatik olarak UUID üretilmemektedir. Oysa ki ePub formatı üretenler için ePub-kimliğini güçlendiren bir yapının (UUID) olması zorunluluk olmuştur. Her bir ePub aynı zamanda birer veri tabanı elemanı olduğundan "benzersiz bir tanımlayıcıya (UUID)" sahip olması gereklidir.

EPID, TEYTAG tarafından tasarlanmış, ePub format içerik hakkında verilecek bilgiler ile oluşturulan UUID gibi 128-bit benzersiz bir koddur.http://www.dbookmarks.com/epid adresindeki formu doldurduğunuzda size ait olan EPID kodu e-posta adresinize gönderilir. e-Posta içerisindeki Dublin Core standartlarına uygun olarak hazırlanmış metadata bilgilerini OPF ve NCX belgelerinde rahatlıkla kullanabilirsiniz. NCX belgesinde kullanılacak kodlar NCX DTD standartlarına uygun olacak şekilde hazırlanmıştır. Bu nedenle EPID kullanımı, aynı zamanda editör program kullanan yazılımcılar veya tasarımcılar için bir kolaylık sağlamaktadır. EPID kodu öncelikle ticari amaçlı olmayan yayınlarda yazarlar, yayıncılar veya kütüphaneler tarafından kullanılabilir. NO ON DB ve DBOOKMARKS tarafından tasarımı yapılan ve geliştirilen tüm ePub ürünlerinde EPID kullanılmaktadır.

Daha ayrıntılı bilgi için:

http://teytagblog.blogspot.com

Araştırma sonucu süpriz değil...

8 Mart 2012 tarihinde PRNewswire haberinde, Harris Interactive tarafından on-line yapılan ankete 2056 yetişkin katıldı. (1) Anketin sonuçları süpriz değil. Bunun yorumunu yapmadan önce araştırma ile sonuçlara bakmak gerekiyor.

Amerika'da yapılan bu araştırmada, geçen yaz  e-kitap okuyucu sahibi olanların oranı %15 iken; bu oran yedi ay sonra neredeyse ikiye katlanarak %28'lere gelmiştir. Ve e-kitap okuyucu kullananların yaşa göre dağılımında uçurum bir fark gözükmemektedir. (1) 18-35 yaş ve 36-47 yaş arasında kullanım %30 oranında. 67 yaş üstünde kullanım oranı ise %28.

E-kitap okuyucularının satışındaki artış elbette Amerika'daki yayıncılar için önemlidir. Çünkü ankete katılanların %21'i bir yil içerisinde 11 ile 20 arasında e-kitap okumaktadırlar. %29'u ise ortalama 20'den fazla e-kitap okumaktadırlar. (1) E-kitap okuyucuya sahip bu okuyucuların yaklaşık 4/3'ü bir yıl içerisinde ortalama 6'dan fazla e-kitap okumaktadırlar.

Süpriz olmayan sonuç

E-kitap satınalma oranlarına baktığımızda ilginç ve işte sürpriz sayılmayan oranla karşılaşıyoruz. %20 oranındaki okuyucu 11 ile 20 e-kitap satın alırken, %21 oranındaki okuyucu ise yıl icerisinde hiç kitap satın almadıklarını belirtmiştir. Süpriz olanda bu sonuçtur: %21 gibi bir oranının yıl içerisinde hiç e-kitap satın almamaları. İster istemez biraz düşündüğünüzde, insanların e-kitap okuyucuya para verirken, neden e-kitaba para vermediklerini sorguluyorsunuz.

Emek, fırtınanın ortasında korsanlarla savaşıyor 

Çok hızla gelişen bu sektörde yayıncılar, yatırımcılar, mobil platformlar acaba bizde pastanın neresinden yiyebiliriz derdine düştüler. Ve alelacele doğru ya da yanlış stratejiler ile birşeyler yapılmaya başlandı. Ekonomik nedenler ile herşeyin ucuzlaması gerekiyormuşcasına bir rüzgar estirildi. Büyük firmalar bu rüzgarda tüm dünya pazarını elde etmek için yelken açtılar. Cihazları ucuzlattılar.

Self-publishing ile e-kitabı çok satanlar bir anda parladı. Rüzgarda onlarda sörf yapmaya başladı. Yanlız bu rüzgar fırtınaya dönüşmeye başladı. Korsan linklerle e-kitap okuyucuların içerisine bedava e-kitap konması gerçek oldu. Korsanı varken e-kitap okuyucu değerinden daha fazlası e-kitaba verilir mi düşüncesi doğmaya başladı.

Emek ucuzlatıldı. Emek fırtınanın ortasında korsanlarla savaşmaya başladı. Şimdi e-mürekkep akıyor her yerden...

Aplikasyon çöplükleri doldu taştı

Tabletlerde de e-kitap okunmaya başlandı. iBooks aplikasyonu standartları en iyi kullananlar arasında birinciliği aldı. Aynı zamanda e-kitapları iTunes ile bu uygulama içerisine almak akıllıcaydı. İnsanlar Apple cihazlarıyla diğer e-kitap okuyucuları gibi fiziksel ePub format taşımaya ve paylaşmaya başladılar.

Koşar adım stratejilerle IOS sistemde -emaneten yapılma- uygulamalarda kullanıcılar/tüketiciler sorunlar yaşamaya başladı. iBooks gibi olamayan uygulamalar uygulama çöplüğünde yer alamaya başladılar. Kullanıcılar bu uygulama iBooks gibi değil, şu yok, bu da düşünülmemiş demeye ve sosyal ağlarda paylaşmaya başladılar. En acınası durum ise "Açık kaynak kodlu" bir yapıya sahip ePub formatın (kaldı ki çıkış noktası herkesin paylaşması için açik kaynak kodlu olmasıdır) hiçbir mülkiyet hakkı barındırmamasına rağmen(2) DRM kılıfı altında fiziksel olarak satılmadan okuyucuya parayla okutulması, kapitalizmin göbeğindeki ülkede bile tartışılmaya başlanmasıdır. İnsanlar bu uygulamalarda para verdikleri e-kitapları elinde var ise e-kitap okuyucuya aktaramadılar. Fakat e-kitap okuyucu aldıklarında cihazı kablo ile bilgisayarlarına bağlayıp; parasını vererek ya da arkadaşından aldıkları e-kitapları rahatlıkla okumaya başladılar.

Üretenlerin emeği ucuzlatıldı. 

Herşey çok kolay olacak

Sektörün gelişmesi için format çeviri programları çıkmaya başladı. Elinizde word dökümanı var ise bizim programı kullanın; hemen ePub formata çevirin ve okumaya başlayın dediler. Elinizde PDF mi var; sorun değil indirin programı hemen çevirin. Sanki evire çevire dövdüler. Emek kalitesiz bir şekilde dijital yayın altında pazarlandı. ePub yapmak çok kolaylaştı.

Ve bu tarz çözümleri bilenler hemen birbirleriyle paylaştılar. Dediler ki neden ePub format kitap satın alalım ki. Zaten yapıyoruz. Bak şu web sitesi var. İstediğin web adresini giriyorsun sana hemen o web sayfasının ePub formatını yapıyor. Herşey çok kolay değil mi?

ePub formatın değerini ucuzlattılar. Beş para etmez ettiler.

Sonuçta kimse aptal değil

Amerika'da dünyanın bir başka yerinde farklı açılarda araştırmalar yapılabilir. Fakat sonuçta kimse aptal değil. Dijital dünyayı iyi kullananlar bloglar ya da forumlardan kendi deneyimlerini herkesle paylaşabiliyor. Ve farkında olmadan insanlar o fikirlerde örgütlenebiliyorlar. Ekonomik nedenler, kandırmacalar veya başka şeylerden dolayı insanlar kendi dijital çözümlerini üretebilip; paylaşabiliyorlar. Sektör içerisinde başından beri hesaba katılmayan şey, insanların gidişata göre "reflesk stratejileri" geliştirebileceğini görememek oldu diyebiliriz.

"Reflesk staretejiler" şöyle gelişiyor: Bir tablet ya da e-kitap okuyucu almak isteyenler sosyal ağlarda birbirlerine danışmanlık yapabiliyorlar. Sevdikleriyle kitapları paylaşabiliyorlar. Yeri geliyor DRM'i hackleyip, korsan linkleri kurabiliyorlar. Ve araştırmaların sonuçlarına süpriz şekilde her an yön verebiliyor; rüzgarlar, fırtınalar estirebiliyorlar.

Sonuç

Araştırmalardaki yüzdeler önemli değil. İnsan davranışlarının temel ortak özelliği kendini koruma altına almakta. Herkes kendini, menfatini korumak adına birşeyler yapabilme adına hakkı vardır. Böyle düşündüğümüzde geliştirilen çarpık stratejilerle -yani insanları kandırmakla- birşeyleri elde edemeyeceğimiz bu araştırmada gün yüzüne çıkmıştır. Sonuç; tabletlerden daha ucuz bir fiyata sahip, kaliteli e-kitap okuyucuları kazanacaktır... İnsanın ürettiği makine kazanacaktır.

Üretim aşamasındaki insan emeği, deneyimi ile üretilen e-kitaplar sahiplerine birşey kazandırmayacak! Bilgiyi paylaşmaktan başka...

---

Referanslar:

1) http://www.digitalbookworld.com/2012/e-reader-and-tablet-ownership-double-since-sumer-survey-says/

2) http://www.ebooksjustpublished.com/2009/05/26/why-epub-is-the-ebook-format-of-the-future/

TEYTAG

TEYTAG, uluslararası elektronik yayıncılık ve ticaretinin geliştirilmesi için belirlenen e-kitap standartlarının, Türkiye’de disipliner bir yaklaşım ile doğru kullanılması, geliştirilmesi ve Uluslarası Dijital Yayıncılık Forumu’nun (IDPF) hedeflediği “kaliteli görsel tasarıma ve içeriğe sahip e-kitapların” ülkemizde üretilmesi için oluşturulmuş bir çalışma grubudur.


Kuruluş amacı ve faaliyet alanları hakkında bilgi almak için: http://teytagblog.blogspot.com/