EPUB 3 ve "Books in Browsers 2014"

2014 yaz sonu, dijital kitap konusunda kıvılcım çıkaran gelişmelerle geçmiştir. IDPF yol haritasının çizildiği toplantı sonrasında ard arda gelişen çalışmalar, paneller geleceğin çizilmesinde etkinlik göstermiştir. "Books in Browser" başlığı altında EPUB3 farkındalığını arttıracak önemli bir toplantıyı ve iki ayrı özel uygulamayı paylaşmayı anlamlı buluyorum.

"Books in Browser 2014" toplantısı

2014 Ekim ayında Amerika'da yapılan "Books in Browser 2014" toplantısı iki gün boyunca farklı konukları ve fikirleri davet etmiştir. Oldukça farklı ve ilgi çekici noktalar üzerinde durulan toplantının tamamı 24 video olarak YouTube içerisinden paylaşıma açıldı. Konuyla ilgilenenlerin filmlerin tamamını seyretmesini tavsiye ediyoruz. EPUB3 konusuyla ilgili konuşmaların ve örneklerin olduğu toplantıda, browser üzerinden dijital kitap okutabilmenin geleceği hakkında görüşler bildirilmektedir. Filmin hemen altında sunumu bulunan dijital tasarımcı Derrick Schultz, toplantıya ilginç bir boyut getirerek, interaktif dijital kitapların nasıl olabileceği ve geleceği etkileyeceği konusunda fikirlerini paylaşmıştır.

(Putting) Books on the Web from Derrick Schultz

Aljazeera America EPUB3 Books in Browser uygulaması

Aşağıda bloğuma embed ettiğim web uygulaması Aljazeera America tarafından yayınlanmaktadır. EPUB3 "fixed layout" format hazırlanan dijital kitabı başarıyla render eden bu uygulamada sayfaları çevirmek için; eğer desktop bir platformdan bloğumuzu okuyor iseniz klavye üzerindeki sağa-sola oklarını kullanınız. Mobil platformda iseniz parmaklarınızla sayfalar arasında navigasyon yapabilirsiniz. Çok başarılı bir uygulama olduğundan dolayı sizlerle paylaşmak istedik.

Uygulama menüsünden isterseniz bu EPUB3 format dijital kitabı ücretsiz hemen indirebilirsiniz.

Uygulamanın iPhone ve iMac browser içerisindeki ekran görüntüleri

BiB/i EPUB3 Books in Browser uygulaması

İki ay önce tanıştığım ve üzerinde değişik denemeler yaptığım bir diğer önemli "Book in Browser " uygulaması ise BiB/i Bu uygulama ile yakın zamanda çıkan Avrupa kaynaklı haberlerde EPUB2 görüntülüyor şeklinde haberler yayınlandı. Aslında Sutoru Matsushima tarafından yazılımı yapılan Bib/i, EPUB3 "fixed layout" veya "reflowable" tasarımda hazırlanmış dijital kitabın web içerisinde okunması için hazırlanmış ve geliştirilmektedir. Web sitesinde belirtilen özellikleri aşağıda sıralayacağım. Fakat öncesinde TEYTAG ile birlikte yaptığımız BiB/i uygulaması üzerinde yaptığımız çalışmalar ve testlerde etkin harici Javascipt kullanıma açık olduğunu ve bu nedenle geliştiricilere önemli fırsatlar sunduğunu söylemek istiyoruz. Hatta Readium uygulamasına çok çok yakın bir performans sergilemektedir. IOS Safari ve Twitter, Pinterest, Facebook mobil aplikasyonları içerisindeki "browser in browser" ile de çalışmaktadır.

Özellikleri tamamıyla EPUB3 odaklıdır:

1. IDPF EPUB3 standartlarına odaklı tasarlanmıştır.
2. Fixed layout ve reflowable dizaynı destekler.
3. Cihaza bağlı değil, tarayıcı odaklı çalışır.
4. Japonca dikey yazma özeliiğini destekler. 
5. Embed tekniği ile bloğunuzda, diğer web sayfalarında EPUB3 okumanızı sağlar.
6. Mobil telefonlarda yatay ve dikeyde çok rahatlıkla "responsive" görüntüleme sağlar.
7. Harici JS destekler.
8. Açık kaynak kodlu olmasından dolayı UI üzerinde istediğiniz CSS değişikliğini yapabilirsiniz.
9. SVG destekler.

Alttaki embed edilen dijital kitap EPUB3 "fixed layout" tasarımdır.

page-blanche-bitmaps-in-spine-20120809

Bib/i uygulamasını web sayfasınıza "embed" ederek istediğiniz EPUB3 ya da EPUB2 format dijital kitabı içerisine sürükleyerek okuyayabilirsiniz. Aşağıdaki pencereye kitabınızı sürükleyip denemeye başlayabilirsiniz. Sürüklediğiniz EPUB3 format dijital kitap IDPF standartlarına uygun olarak hazırlanmış ise sorun çıkarmadan görüntülemeye başlayacaktır.

Drag ebook

Uygulamanın iPhone ve iMac browser içerisindeki ekran görüntüleri

99 problem

99 problem, bir Github proje sayfası… Bu proje sayfasında, dijital yayıncılık formatları ve okuma sistemlerinin görüntüleme/davranışlarında karşılaşılan kodlama (CSS gibi) sorunları listelenmekte ve karşılıklı çözüm önerileri sunulmaktadır. Siz de ücretsiz Github üyeliği ile bu proje sayfasında açılan konulara çözüm önerileri sunabilirsiniz. Proje sayfası hakkında görüşlerimizi belirtmeden önce, EPUB format ile gerçekten ilgilenenlere nasıl bir deneyim süreci yaşamaları gerektiğinden bahsetmek istiyoruz.

EPUB veya EPUB3 format tasarımı veya yazılımı ile uğraşıyor iseniz; problem yaşamamanız için deneyimli olmanız önemlidir. Deneyim kazanma sürecinde öncelikli olarak, XML yapısını kavramanız ve örneklemeler yapmanız size epey yardım sağlayacaktır. İkici olarak, XML yapısını kavradıktan sonra, “.epub” uzantılı dijital yayıncılık paketleme sistemindeki yapıyı (epub structure), içeriğinde değişiklikler yapabilecek düzeyde çok iyi derecede öğrenmeniz gerekmektedir. Sonrasındaki en önemli aşama olan “metinsel biçimlendirme” için CCS ve XHTML yapı içerisindeki “Box Model” (relative CSS) konusuna çok iyi hakim olmanız gerekmektedir. Hele ki, “reflowable” (akışkan) dizayn yapıyorsanız, bilgileriniz çok sağlam olmalıdır. Zenginleştirilmiş dijital kitap içerisinde Javascript dilini rahatlıkla kullnabilmek için DOM (Document Object Model) dilinin temel özelliklerini bilmelisiniz.

Hangi programda EPUB üretirseniz üretin; temel bilgilerin hepsini almaz iseniz hep problemlerle karşı karşıya karşılaşırsınız. Bazen karşılaştığınız bu problemlerin, hep okuma sistemlerinden kaynaklandığı yanlışına kapılabilirsiniz: 
“-Yaptığım bu cihazda gözükmüyor. Zaten iyi değil bu e-okuyucu…”

Deneyim kazanma sürecinde yüzlerce dijital test kitabı üretebilmeli; herbirini  elinizdeki muhtelif cihazlarda test ettikten sonra, anlamlı olan dijital test kitaplarınızı arşiv yapabilmelisiniz. Problem yaşamamamız için bu süreçleri sabırla yaşamalısınız.

99 problems: Dijital yayın formatları ve cihazları hakkında sorunların listelendiği bir github proje sayfası

OPEN: 99problems

99 problem Github sayfası ekran görüntüsü

TEYTAG (Türkiye Elektronik Yayıncılık Tasarım ve Araştırma Grubu) ile birlikte bu proje sayfasını çok yakından takip ediyoruz. EPUB format test kitaplarımızın çoğalmasında da bu projenin bizlere yardımı dokunuyor. Biz de yeni şeyler öğrenebiliyoruz. Fakat bununla birlikte EPUB format ile uğraşanların yukarıda bahsettiğimiz bilgilere sahip olmadığını görüyoruz. Bizce bu durum, EPUB formatın yaygınlaşmasında en önemli engellerden biri… Çünkü proje sayfasına sorun bildirenlerin çoğu, sorunu, kendi ürettiği  kodlarda değil de okuma sisteminin bir görüntüleme hatası olarak yazıyorlar.

Kaldı ki, okuma sistemleri adına açılan bunca sorunlardan bazılarını sorun olarak görmediğimizi ifade etmek isteriz. Çünkü sorun bildirimleri, teknik görüntüleme (render) konusunda çok uç örnekler… Şimdilik bu sorunlarda, dijital yayıncılık sektörünün birincil çözülmesi gereken acil ihtiyacı değil!

Sorunlara açıklık getirdik

Herhangi bir sorun bildiriminde bulunurken; şu cihaz, şu EPUB formatı doğru görüntülemiyor diyorsanız, öncelikle kodlarınızı bir kez daha gözden geçirin; sonrasında, sorunu bildirdiğiniz okuma sistemi üzerinde ne kadar çok test yaptığınızı sorgulayınız. Bunları yapmadan sorun bildirmek, sadece kafa karışıklığına yol açar. Ve anlamsız bir şekilde o okuma sistemi hakkında yanlış yorumlar yapılmasına yol açabilirsiniz. Tüm sektör etkilenebilir.

Proje sayfasına ilk katıldığımızda, sorun ile ilgili olarak sunduğumuz çözümlemelerin açık kaynak kodlarını ekran fotoğraflarıyla paylaşarak, sorunlara açıklık getirdik. Ve sorun bildirenlerden sadece bir cümle yazmalarını değil, kullandıkları açık kaynak kodlarını da sayfada göstermelerini istedik. Böylece hataların nereden kaynaklandığı gün yüzüne çıkmaya başladı.

ADE performansı için sorun bildiriminde bulunanın eksik bilgisi var

Örneğin “Adobe Digital Edition” içerisinde “çoklu yaslama” yapılamadığı sorunu açıldı.

Hata bildirenin ekran görüntüsü

Sorunu bildiren kaynak kodları gönderince “Box Model” tekniğini bilmediğini fark ettik. Doğru yazılım kodlaması ile bir EPUB format ürettik ve “iBooks on iPad”, “iBooks for OS”, “ADE (Adobe Digital Edition 3.0)” içerisinde görüntüleyerek, sayfaların ekran fotoğrafları ile birlikte yaptığımız EPUB format kitabı indirmeleri için linkini paylaştık. Sorun çözüldü.

Sorunu çözen test kitabımızdan ekran görüntüleri

Proje sayfasına katkıda bulunduğumuz sayfalar

Yukarıda çarpıcı örneğini verdiğimiz temel hata konusunun dışında, diğer sorun bildirimlerine TEYTAG (Türkiye Elektronik Yayıncılık Tasarım ve Araştırma Grubu) imzalı katkılarda bulunduk. Çözümler sunduğumuz hata bildirimi sayfalarının listesi aşağıda sıralanmıştır.

#2: iBooks canvas doesn’t support drawImage()
#4: CSS3 @media orientation:landscape rule doesn't on iBooks
#9: iBooks ignores height and width attributes
#11: iBooks misaligns floated elements when they fall on a page break
#14: iBooks epub:type="noteref" + img, target without epub:type="footnote" => dead link
#18: iBooks media queries differ for scrolling vs pagination
#25: Paperwhite doesn’t respect image width CSS
#31: Multiple Stylesheets break anchor links
#32: ADE 2.0+ has some odd stacking behavior when multiple floats are used
#36: iBooks Desktop returns incorrect min-width media query

Sonuç: EPUB format daha derinden keşfediliyor

IDPF’in resmi EPUB3 Forum sayfasına da sorun bildirimleri yapılmaktadır. Hele ki formun eski sayfalarına bakmadan, sorun bildirimi yapanlar oldukça fazla. Merak, ilgi gittikçe yavaştan da olsa artıyor. EPUB format açık kaynak kodları daha derinden keşfediliyor ve dikkate alınmaya başlanıyor.

Sorularınızı bize e-posta ile gönderebilirsiniz

EPUB format üretimi, okuma sistemleri ve paylaşımı (satışı/dağıtımı) konularındaki sorularınızı, bloğumuzun sağ kolonundaki İLETİŞİM FORMU'nu doldurarak e-posta ile gönderebilirsiniz. Size en kısa zamanda yanıt vereceğiz.