Telif Haklarında DRM Kullanımı ve Önerilen EPUB LCP Hakkında

EPUB LCP (Lightweight Content Protection) tanımının 2012 yılında ortaya konulduğu (1) IDPF çalışmasından bazı önemli notları derleyerek hazırladığımız bu yazımızda, konuyla ilgili kendi çalışmalarımızından da bahsedeceğiz. Öncelikle EPUB format için neden "Hafif İçerik Koruması" (Lightweight) düşünülmesi konusunda kaynakta yazılanlara dikkat çekmek istiyoruz.


DRM nedir?

Dijital Haklar Yönetimi (DRM) 1990'ların sonlarında ticari e-kitap piyasasının başından beri bazı formatlarda kullanılmaktadır. DRM tanımı değişik kaynaklara göre biraz farklılık gösterse de; dağıtımdan önce e-kitap içeriğinin şifrelenmesi ve bu şifrelemenin çözülerek okuma yapılmasını sağlayan özel cihaz donanımı-yazılımı gerektiren teknoloji olarak tanımlanabilinir.


DRM sorunları nelerdir?

IDPF'e göre standart bir DRM olmayışı nedeniyle farklı e-kitap perakendecileri (dağıtıcıları) pazarda bir parçalanma yaşamaktadırlar. Büyük yayıncılar e-kitap dağıtım anlaşmalarında DRM kullanmaya devam edeceklerdir. Yalnız DRM kullanarak korsanlığın önüne geçilir konusunda sorular, kaygılar halen devam etmektedir. Çünkü DRM (ağır koruma) korsanlığı önleyememiş olduğu konusunda sorular vardır.

DRM kullanmanın e-kitap pazarı ve insanların dijital okuma deneyimi üzerinde çeşitli etkileri vardır. Fakat bu etkilerin ne kadar olduğunu ölçmek son derece zordur. Yalnız kesinlikle bilinen bir şey vardır: DRM sayesinde bugüne kadar sadece istenen cihaza sahip olanlar e-kitap okuma deneyimi yaşamışlardır.

DRM varlığı ile iş geliştirmek zordur. Çünkü pazar, dağıtım teknolojisi ve kullanıcının sahip olması gerekli özel cihazın var olması ile sınırlıdır. Yani özgür bir gelişim sürecine hiçbir zaman sahip değildir.

Ayrıca DRM maliyetli bir teknolojidir. Genellikle de bu maliyet içerik dağıtıcılarına ve okuyuculara aktarılır. Bu durumda e-kitap fiyatlarının artmasına neden olmaktadır. Dağıtıcılar ve okuyucular tarafından doğrudan faydası olmayan DRM için yüksek ücretlerin ödenmesi son derece isteksiz ve anlaşılır birşey değildir. Pahallı olmasının yanı sıra okuma deneyiminin gelişmesine engel olabilmekte; ücretli içerik iş modellerinde tüketiciler tarafından direncin oluşmasına neden olmaktadır.

Okuma deneyimi konusu, Türkiye'de yaptığımız araştırmalarımızda öne çıkan en birincil konudur. Okuyucular bilhassa javascript destekli interaktif etkileşime sahip EPUB3 format kitaplarla okuma yapmak istemektedir. Oysa ticari metinsel kitaplarda dahi ağır DRM kullanmaktan kaynaklı okuyucuya basit olarak bazı etkileşimler sunulamamaktadır. Bundan dolayı okuyucu gözünde baskılı kitap ile bir fark bulunmamaktadır.


DRM karşısına neden "Hafif İçerik Koruma" (EPUB LCP) düşüncesi koyuluyor?

IDPF'in belirtiği gibi EPUB formatın daha çapraz medya dostu ve erişilebilir olması gerekmektedir. Bazı ticari ve geçici belge dağıtımı gibi türler için PDF gibi şifrelenen hafif içerik korumasının kullanılması önem taşıyacaktır. Kaldı ki son yıllarda az da olsa gittikçe artan e-okuma oranları ağır DRM kullanımına karşı yayıncılar arasında farkındalık artmaktadır. DRM olmadan da daha iyi sonuçlar elde edilebileceği görüşü yayılmaktadır.

DRM karşında EPUB LCP (Lightweight Content Protection) hafif içerik korumasının kullanımını teşvik etmek amacıyla aşağıdaki noktalara IDPF tarafından dikkat çekilmektedir:

1) Standart bir e-kitap içerik korumasının (kaldı ki W3C ile birlikte yapılan evlilikteki temel konu budur) geliştirilmesi, kullanım kolaylığı ve dijital okuma deneyiminin genişlemesini teşvik edecektir.

2) Makul bir seviyede kullanım kısıtlaması sunan bir hafif DRM tanımlamak mümkündür.

3) Ağır DRM daha yaygın olarak kütüphane, perakende dağıtım yapmadan içerik okutan iş modelleri için yararlı olduğu kabul edilmektedir. Birinci maddedeki nedenlerden dolayı belirtilen bu modellerde de standart bir DRM kullanmak yararlı olacaktır.

4) PDF mutlak bir DRM olarak kabul edilmese de görüntüleme ve yazdırma gibi özelliklerin şifreleme ile kısıtlanması önemli bir özelliktir. Bu özelliğin EPUB formatta da olacak olması kurumsal döküman dağıtım senaryolarında PDF'den EPUB formata geçiş yapmayı kolaylaştıracaktır. Yetkisiz kullanımlara karşı EPUB formatın içeriği gösterilmeyecek, korunacak olması içerik yazarlarının yeteneğini de geliştirecektir.

Bu makaleden ilham alınarak TEYTAG tarafından üretilen şifreli EPUB3 format örneği yayıncılara ve konuyla ilgilenenlere güzel bir deneyim örneği oluşturacaktır kanısındayız. (2)


EPUB LCP (Lightweight Content Protection) nedir?

Kaynak belgede IDPF, EPUB LCP için GiantSteps firmasını önerdiği teknolojiyi üç ana başlıkta derlemektedir: Uygulama, kullanıcı deneyimi ve etki.

Uygulama: Ağır DRM kullanımına göre maliyeti oldukça düşüktür.

Kullanıcı deneyimi: EPUB içeriği ve kullanıcı arasında beklenen etkileşimi kısıtlamaz. İnternet bağlantısı olmadığında bile sorunsuz şekilde çalışır. Dağıtıcı faaliyetine son verse bile EPUB format içerik halen okunmaktadır.

Etki: Minimal seviyede müdahaleci olduğundan etkisi olumlu anlamda yüksektir. Kullanıcıya bildirimde bulunmaksızın aşırı raporlama yapabilen ağır DRM gibi bir özelliği olmamalıdır. Kullanıcı cihazının güvenliğini ve bütünlüğünü tehlikeye atmamalıdır.

Belirli bir seviyede koruma sağlayacak olan EPUB LCP, başta Amerika olmak üzere birçok ülkede yürürlüğe giren Anti-Sahtecilik Ticaret Anlaşması (ACTA) yani dolandırıcılık önleme yasasının avantajlarından yaralanmaktadır. EPUB LCB gereksinimleri gibi daha detaylı bilgi ve kullanım senaryoları için kaynak belgeyi okumanızı tavsiye ederiz.




Kaynak: 1) http://idpf.org/epub-content-protection
2) http://teytagblog.blogspot.com.tr/2013/08/kullanc-sifreli-epub3-format-gunluk.html

Uzaktan Öğrenimde EPUB3

Uzaktan öğrenim öğrenen, öğreten ve öğrenme kaynakları arasında yer alan sınırlılıkları ortadan kaldırabilmek için pragmatist bir yaklaşımla güncel teknolojileri işe koşan disiplinler arası bir alandır. Bir öğrenme malzemesi olarak hem basılı hem de dijital kitaplar en etkili öğrenme malzemesidir. Bu bağlamda gelişmiş bir dijital kitap formatı olan EPUB3 ele alınmış, teknolojik özellikleri, yeterlilikleri, üstünlükleri ve sınırlılıkları uzaktan eğitim çerçevesinde açıklanmıştır. Çalışma, Türkiye Elektronik Yayıncılık Tasarım Araştırma Grubu (TEYTAG) ve alan uzmanlarının tecrübe ve birikimlerini ele almakta; e-yayıncılık ve e-kitap alanyazınına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Bu dijital kitabın genel amacı, yüksek etkileşime olanak tanıyan EBUP3 dijital kitap formatının tanımını, gelişim sürecini, performans değerlendirmesini ele almak ve uzaktan eğitim alanında tartışmaktır.

Bu e-kitabı hangi cihazda okurum?

IDPF standartlarına göre hazırlanmış ve testten başarı ile geçmiş bu e-kitabı mobil cihazlar ve desktop bilgisayarlarda okuyabilirsiniz. Öncelikle her bir platformlara göre seçenekler halinde sunduğumuz okuma sistemlerinde uyarak okuma yapmanızı tavsiye ediyoruz.

Tarayıcıda okumak istiyorsanız

Windows ve OSX sisteme sahip desktop veya laptoplarınızdaki Chrome tarayıcınız içerisine ücretsiz Readium uygulamasını indirip; okuma yapabilirsiniz. Veya Firefox kullanıcısı iseniz tarayıcı içerisine ücretsiz EPUBReader uygulamasını ekleyip okuma yapabilirsiniz. Buradan indiriniz: https://www.publitory.com/e_books/374-uzaktan-ogrenimde-epub3

Android cihazınızda okumak istiyorsanız

EPUB3 format okuma sistemi olan ücretsiz Gitden Reader uygulamasını indirip; bu e-kitabı sorunsuzca okuyabilirsiniz. Buradan indiriniz: https://www.publitory.com/e_books/374-uzaktan-ogrenimde-epub3

iPad, iPhone, iPod Touch ile okumak istiyorsanız

EPUB3 format e-kitapları mükemmel şekilde görüntüleyen, OS sistem içerisinde hazır bulunan iBooks uygulamasını ile bu e-kitabı rahatlıkla ve sorunsuzca dilediğiniz yerde okuyabilirsiniz. Safari tarayıcı ile bu e-kitabın bulunduğu web sayfasına gidiniz ve oradan indirdikten sonra e-kitabın iBooks içerisinde açılması için çıkan menüdeki butona dokununuz. Eğer iPad kullanıcısı iseniz TEYTAG dijital kütüphanesinden bu e-kitabı indirdikten sonra hemen iBooks içerisine alabilirsiniz: http://www.teyid.org/ePub3Lib/

Mac bilgisayarlarda okumak istiyorsanız

OS X sistem içerisinde hazır bulunan iBooks uygulaması ile bu e-kitabı MacBook veya iMac cihazlarında okuyabilirsiniz. Buradan indiriniz: https://www.publitory.com/e_books/374-uzaktan-ogrenimde-epub3

Academia hesabınız var ise

Buradan indiriniz: http://www.academia.edu/19855349/Uzaktan_%C3%96%C4%9Frenimde_EPUB3

Dijitale dönüşüm süreci ve EPUB3

2015 yılındaki bu ilk yazımı, 4 Aralık 2014 tarihinde İtalya Link Campus Üniversitesi'nde düzenlenen "Digital is Future" konulu toplantının (1) notlarından derledim. Aynı zamanda İtalyan yayıncıları için araştırma çalışmaları yapan WAY TO ePub tarafından organize edilen bu toplantıda "Neden dijital?" başlığıyla EPUB3 format ön planda tutulmuştur. Bir Charles Dickens klasiği (Canto di Natale (A Christmas Carol) Charles Dickens) EPUB3 format (fixed-layout) olarak dijitale uyarlanmış ve bu dijital kitap üzerinden yapılan araştırma sonuçları açıklanmıştır.

Canto di Natale (A Christmas Carol) Charles Dickens

Kağıt baskısı düz metin olan bu eserin, illüstrasyonlar ve interaktif animasyonlarla dijitale uyarlanan versiyonunu WAY TO ePub yetkililerinden istedim. Elime ulaşınca inceleyip, kendime ait başka bir araştırmamla birlikte düşüncelerimi yayınlayacağım.

EPUB3 format hazırlanan dijital kitaptan - Canto di Natale (A Christmas Carol) Charles Dickens

Toplantı Notları

Notlardan (2) anlaşılacağı gibi toplantının odak noktasını oluşturan (Canto di Natale (A Christmas Carol) Charles Dickens) EPUB3 format dijital kitap ile çocukların yayıncılık alanında nasıl gelişmiş bir okuma deneyimi alması gerektiği üzerinde durulmuştur.

Keşfedilmemiş büyük bir potansiyel 
WAY TO ePub üretim müdürü Alba Carella, EPUB3 olarak hazırlanan bu örnek çalışmanın sonucunda EPUB olarak yayınlanan resimli kitap ve çizgi romanların, büyük ölçüde keşfedilmemiş büyük bir potansiyele sahip olduğu belirtmiştir.

Dijital kitaplar hakkında farkındalık 
2015 yılında EPUB3 konusunda araştırmaların ve araştırma yapanların desteklenmesi gerekmektedir. Dijital kitap konusunda farkındalık yaratmak için bu gruplarla ortak çalışma yapmak ve projeler sunmak önemli olacaktır. Hatta yazarların da katılımını sağlayarak, dijital teknolojinin sunduğu olanakları tanıtmak ve böylece amaçlanan dijital eserlerin tasarlanmasını sağlamak mümkün olmalıdır. Özellikle kağıttan dijitali ayıran odak özelliklerin anlatılmasıyla dijitak kitabın sadece bir satış alternatifi olarak yönetilmemesi gerekmektedir.

Dijital kitap sektörün aksesuarı değildir 
Dijitale dönüşüm süreci sadece "süreç" olarak kalmamalıdır. Karmaşık okuyucu talepleri dahil herşeyi ile yeniden üzerinde düşünülmesi gerekmektedir. Amaç, sadece kağıttakinin bir kopyasını yaparak dijital kitabı sektörün bir aksesuarı ya da alternatif satışı olarak göstermek olmamalıdır. Gerçekten dijital mantığa uygun kitaplar istiyorsanız dijital teknolojinin potansiyelini bilmek, EPUB formatın biçimlerini kullanmak ve en iyi şekilde uygulama yapmak için doğru araçları almayı bilmek gerekmektedir. Ve bu bilgileri yazar dahil herkesle paylaşmak gerekir.

Dijital kültürü yaymak
Bu bilgiyi, dijital kültürü yaymak adına paylaşmak esastır. Dijital kitap okuma deneyimi, kağıt ile karşılaştırıldığında daha geniş olanaklar sunmaktadır.

Okuma deneyiminin güçlendirilmesi
Bu yeni okuma deneyiminin güçlendirilmesi için kağıt ile arasında farkı yaratacak interaktif, dijital versiyon tasarımlar yapılmalıdır. Okuyucuların ihtiyaçlarını karşılamak üzere "erişilebilir" kitapları EPUB yetenekleri ile yapabilirsiniz. (Bakınız: http://dbookmarksblog.blogspot.com.tr/2014/08/epub-3-formatn-erisilebilir-olmas-ne.html) Biraz çaba ile iBooks ve Kindle dışında birden fazla cihaz üzerinde okunabilir yapabilirsiniz.

Sonuç
Dijitale dönüşümün potansiyelini anlamak, özellikle EPUB formatın potansiyeli bilmek ve kullanmak, insanların kağıttan dijital geçişini yönetirken doğru dijital içeriği oluşturmak için önemlidir. Bu konularda eğitim ısrar edilmelidir.

Kaynaklar: 
1) http://epubzone.org/news/conference-report-digital-is-the-future
2) http://www.waytoepub.com/blog/digital-is-the-future-collection-of-conference-papers

EPUB 3 Standartları Yol Haritası

IDPF, EPUB 3 standart çalışmaları ile ilgili 2015 yılı yol haritasını yaptığı bir sunumla açıkladı. Twitter arkadaşlarım sayesinde edindiğim bu sunumdaki bir kare, öngörülerimi doğrular niteliktedir. Standartların gün geçtikçe HTML5 elementleri ile zenginleştirilmesi, bu nedenle "web app" ile çok yakın performans sergiliyor olması, EPUB 3 formatı daha özgür ve browser-tabanlı gelişmelere destek vererek her alanda kullanılabilir (flexible) olmaya doğru hızla götürmektedir. Sadece yazılı metinden oluşan, kurgu roman tarzı dijital kitapları görüntülemeye yönelik süreç tamamlanmıştır. Bitmiştir. EPUB 3 daha anlamlı yerlere doğru gidecektir. Öngörülerimle birlikte bu sunumdaki yol haritası da benzer şeyleri söylemektedir.

EPUB Standartları Yol Haritası başlıklı IDPF sunumdan

EPUB Standartları Yol Haritası

2014 yılı sonuna kadar EDUPUB donanımı tamamlanacaktır.
EDUPUB eğitim amaçlı içeriklerin dağıtılmasında EPUB 3 format içerisine eklenen yeni özelliklerin bütünüdür. Modüler bir yapısı vardır. Örneğin sunumların gömülmesi, açık kaynak kodlu widget kullanımı gibi temel konular üzerine odaklanmıştır. EDUPUB profili hakkında daha geniş bilgi için bu linki ziyaret edebilirsiniz.

EPUB 3.1 sürümü ile ilgili 2015 yılı içerisinde yapılacaklar

• EDUPUB geliştirilmesi için entegre ve diğer modüler uzantıları (indeksler, sözlükler) 
• Diğer dikey pazarlar için daha iyi destek verilecek (çizgi roman, dergi, bilim/pro/bilimsel, kurumsal belgeler) 
• Sayfa geçişlerinde interaktif, özelleştirilebilir navigasyon, EPUB içerinde kullanılan belgelerin teliflerini, lisanslarını belirtmek (signature)
• Temel Open Web Platformu ile uyumun geliştirilmesi (bu browser-tabanlı projelerde önemli bir konu)
• HTML serileştirme

Uzun Vadede Yapılacaklar

• Gelecek nesil teknolojiye W3C / w işbirliği - Web uygulamaları ile sinerji geliştirmek ve tarayıcılar içinde EPUB okuma uygulamalarını teşvik etmek
• Yeni felsefesi: bütünsel EPUB Platform yaklaşımı (özel, tekel veya merkezci olmayan)

( Güncelleme: 26 Kasım 2014: Uzun vadede yapılacaklar ile ilgili "EPUB-WEB white-paper" 21 Kasım 2014 tarihinde yayınlandı. http://w3c.github.io/epubweb/ )

Sonuç

EPUB standartları, HTML5 elementlerinin gelişmiş tarayıcılar da (browser) artık ortak bir dil yaratmasıyla daha da kısa zamanda ivme kazandı. Bu ivme ile artık bilgisayarlarımızdaki tarayıcılar ile EPUB 3 format dijital belgeleri görüntüleyebiliyoruz. (Bu konu ile yazımızı okuyunuz.) Bu EPUB 3 formatın özgürleşmesi anlamına da geliyor. Açık kaynak kodlu bu formatın, tekelci bir anlayışla üretilmesi için program+platform satışları gibi amacı rahatsız edici konulardan uzaklaştırılması ve Open Web Platformu ile uyumun geliştirilmesi tarayıcı tabanlı (browser-based) projelerin doğmasına yol açacaktır. Böylece EPUB 3 format kurumsal firmalar tarafından da kullanılmaya başlanacaktır. IBM ve Microsoft projeleri de bu yöndedir.

EPUB 3 format özellikleri gereği çizgi roman, dergi, bilimsel ya da profesyonel kurumsal belgeler için "daha çok işe yarar" diye düşünülmekte; amaca yönelik genişletmeler yapılmaktadır. Bunların yapılması gereklidir. Formatın pazar içerisinde aktif hareket edilmesi için yeni bir felsede gereklidir.

Bu yeni felsefenin tam içeriği hakkında herhangi bir bilgim yok. Hatta IDPF web sitesinde de bununla ilgili henüz bir paylaşım bulunmamaktadır. Sadece öngörülerimi başlıklarla belirtmek istiyorum:

1. Açık kaynak kodlu bir format, tekelci ve ben merkezci bir davranışla yan yana durmamalıdır.
2. Tekelci anlayış yerine dikey pazarlama sistemi (1) ile "Bütünsel EPUB Platformu" düşünülmektedir. Bu platformda yakın zamanda yeniden güncellenen ve hatta majör güncelleme olarak tanıtılan ONIX 3.0 ile birleşik bir pazarlama, teşvik ağı üzerinde çalışmalar olabileceğinin sinyalleri verilmektedir.
3. Standartların web uyumlu performansı, çapraz platform ve eko-sistem gibi kavramları ortadan kaldıracaktır. Tarayıcılarda W3C içerik korumalı EPUB 3 sunulacaktır.
4. Cihaz ve platform endeksli EPUB satış ve okuma ağı üretici için ağır bir maliyet yaratmaktadır. Bu maliyet ise tüketiciye yansımaktadır. Oysa web uygulamaları ile yaratılacak sinerji sonunda çoğu masraflar aşağı inecek, tüketiciye sunulan fiyatlar aşağı inecektir. Sosyal medya hesaplarımız içinde EPUB 3 okutulacaktır.
5. "İnovatif Yazım" (2) adı altında kaleme aldığım ve bloğumda duyuracağım bireysel yaklaşımım ile fikir insanlarından oluşan çekirdek takım çalışmaları çok önem kazanacaktır. Edebiyatın ve edebiyatçının da üretme süreci, dijitale uyumlu hale gelecektir. Bu bağlamda EPUB 3 görüntüleme performansı aranır olacaktır.

Dipnotlar:

1) Üretici ve aracıların, dağıtım kanalının sorunsuz bir biçimde işlemesini sağlamak için birlikte hareket ettikleri örgütlenmiş, yapılandırılmış ve birleştirilmiş pazarlama sistemi. 

2) "Digital content" ve "digital content management" adı altında takip ettiğim gelişmelerden ilham alarak, kurgulama ve yazma süreci hakkında önerdiğim bireysel yaklaşımım.